Аңламадым аңлатмалы сүзлекләрен. Зөбәер Мифтахов Татарча текстлар

Зөбәер МИФТАХОВ

АҢЛАМАДЫМ “АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕК”ЛӘРЕН

Минем кулга да, менә ниһаять, 2005 елда Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты тарафыннан чыгарылган, “Татар теленең аңлатмалы сүзлеге” дигән, 848 битле калын китап килеп керде...

Аның басылып чыгуына ел ярым узганның соңында шундый “хәбәр” язуым бераз сәер тоеладыр бәлки... Бигрәк тә мине аз-маз белгән кешеләр өчен... Чөнки сүзлекләргә, сүзлекләр төзү эшенә шактый зур һәм турыдан-туры катнашы булган кешемен. Минем тарафтан 1995 елда ук әле “Субра” дип аталган электроник хата тикшергеч программа төзелгән иде (аның төп өлешен нәкъ менә сүзлек тәшкил итә); аннары исә, 2000-2004 еллар эчендә, шуңа “Татар теленең аңлатмалы электроник сүзлеге”н, Русча-татарча электроник сүзлек”не дә әзерләп өстәдем... Беренче тапкыр моннан 12 ел элек “Шәһри Чаллы” гәзитендә кулланыла башлаган ул сүзлек-программалар тора-бара, Казанның кечкенә генә “Җәһәт” студиясе белән хезмәттәшлектә, республиканың татарча чыга торган үзәк гәзит-журналларына, төрле оешма һәм фирмаларга, теләге булган аерым кешеләрнең компьютерларына куела башлады... 2007 ел башыннан алып исә Казаннан читтәге район һәм шәһәр гәзитләре дә татар теленең без төзегән әнә шул электроник базасы белән тәэмин ителделәр... Ниһаять килеп – безнең “Аңлатмалы” һәм “Русча-татарча” сүзлекләрне дөньяның теләсә кайсы почмагында www.tatarca-text.narod.ru сайтыннан күчереп алырга да мөмкин (бушлай). Фактта татар милләте бүген безнең сүзлекләргә карый-карый яза... Һәм, ни гаҗәп тә ни мәзәк – үзебез менә монда: “Казанда бер капиталь сүзлек чыгасы икән... Инде чыккан икән”, – кебек имеш-мимешләр генә ишеткәләп утырабыз... Тел институты кебек “коточкыч югары” даирәләрдә безне күрергә-танырга теләмиләр, нишләптер... Безнең эшчәнлеккә чаршау коралар (сәбәпләре бар гына һәм ипле сүздән түбәннәр)... Югыйсә – үз хакыбызны үзебез бик беләбез – ул зур сүзлекне әзерләргә карар иткән гыйльми советка ук чакырылырга тиеш идек инде. Безнең белән бик исәпләшергә тиешләр иде!..

Мин татар телен программалаштыруга, шул исәптән электрон сүзлекләр төзү эшенә татар матбугатының шуларга ачы мохтаҗлыгы сәбәпле, һәм бу эшне миннән башка беркем дә җиренә җиткереп чыга алмаячакка тирән ышануым аркасында керешеп киткән идем... Җиренә җиткердем тәки... (Шуның аркылы үзем урта хәлле эшче дәрәҗәсенә кадәр дә баемадым, мәгәр... “Бисмилла әйтмәсәм дә була, өстемдә савап күп”, – дип шаяртам кайвакыт – Алла ярлыкасын). Теге тирән ышаныч та дөрескә чыкты... Әгәр дә шул эшне эшләмәгән булсам, татарлар әле дә электроника өлкәсендә хәреф өчен үзара талашудан ары китә алмаган булырлар иде бит. Мактаулы Казан институтлары һаман да булса үзләренең бердәнбер белгән кәгазь белән каләмнәренә ябышып утыралар... 90нчы еллар азагында Казанда “Таткор” дигән бер хата төзәткеч программа ясап караганнар иде дә, ул нигездән ялгышлы булып чыкты да, практик файдага ярамады... Шул ук вакытта, һәртөрле “махсус” сүзлек китапларын “сыдырып” яза һәм бастырып чыгара торалар, тик аларының да күп очракта рәте-чираты, үрнәк авторитетка санарлык камиллеге юк... Мәскәүдә яшәгән татар фамилияле бер “урыс малае” адәм көлкесе дәрәҗәдә надан һәм кечкенә бер “татарско-русский” электроник сүзлек төзегән булып, артыннан бик күп шаулап йөреп, нәтиҗәдә әллә нинди премияләр алып бетерде... Ә безгә, әйткәнемчә – чаршау коралар...

Алай да, яңа капиталь сүзлек чыгасы булгач, анда тагы да яңа сүз байлыклары өстәлеп чыгар, шуннан файдаланып үземнең электрон сүзлекләрне дә яңартып алырмын, дип уйлап, аз-маз шатланып куйган идем. Ул сүзлекләр өчен мәгълүматны мин һавадан алмыйм лабаса, ә моңа кадәр чыккан китапларга, берничә буын татар зыялыларының күпьеллык тырыш хезмәтләренә, һаман әле татарча сөйләшеп-язып торган халкыбызның җанлы теленә таянам. Мең рәхмәт барчасына... Ә кайберәүләргә карата, әйтсәм-әйтим – дуңгыздан бер кыл... Шулай дип уйлап, кулга килеп эләккән “Аңлатмалы сүзлек” китабын ачып, иң беренче чиратта аннан бүгенге тормышыбызга ташкындай бәреп кергән өр-яңа күренешләргә, бигрәк тә компьютерларга һәм электроника өлкәсенә караган сүзләрне эзләргә тотындым... Үз сүзлекләремә “үзем белеп” кенә байтагын язып куйган идем инде, ләкин боларда ничегрәк икән, янәсе...

...”Компьютер” дигән сүз юк икән, мәгәр... Әллә, кайбер гәзитләр “маймылланып” караганча “санак”, “кампитер”, “кәмпүтер” дип яздылармы, дип, тагы да карыйм – юк... “Принтер”, “сканер”, “модем” кебекләр дә һичберсе юк; “винчестер”га борынгы винтовка дигән аңлатма гына бар... “Тычкан” – нибары корткыч җәнлек... Компьютер тычканына “чиртәләр” бит – “чиртү” сүзен карыйм – анысына да яңа мәгънә өстәлмәгән икән... Ярый булмаса – “кәрәзле телефоннары” бардыр бәлки? – Бүгенге көндә үз кулларыннан да төшми торган шул нәрсәне генә дә яңа сүзлеккә кертүне кирәк дип тапмаганнар... Мондый хәлне күргәчтен: “Алай икә-ән!..” – дип бер тирән көрсенеп куйдым да... яңа сүзлеккә карашым диаметраль юнәлешкә үзгәрде... Болар татар теленең сүз байлыгын камилләштерү, аның дөньядан артта калмавы өчен борчылып та карамаганнар, ул җәһәттән кыллары да селкенмәгән инде алайса... Гомумән, эчендә җаны бар кеше, сүзлек тикле сүзлек төзүгә алынган икән әгәр, кәрәзле телефон белән компьютерны бу дәрәҗәдә читләтеп үтә алмас иде...

Аның каравы, сүзлекнең форзац битенә үк “58 мең сүз” дип язылган, һәм эчендәге эчтәлек буенча да шуңа бик охшап тора... Юри очраклы бер битне ачам, менә монда мисал өчен, шуның урта бер җирен язам – “дәкыйка, дәляләт, дәлил, дәлилле, дәлилләү, дәлия, дәлләтче, дәрбан, дәрбәнд...” Кайсы телнеке? – дип төнлә уятып сорасаң, татар кешесе “кытайныкы” дисә дияр, “татарныкы” димәстер... Тагын берничә битне әйләндереп салам – “Ирек, ирекле, иркледән, ирекле-ирексез, иреклек, иреклелек, ирексез, ирексездән, ирексезлек, ирексезләп, иреләнү, иреләү...” (Монда “иркледән” дигәне нәкъ сүзлектәгечә – баш сүздә үк орфографик хата язганнар. Юри сайламадым – хаталар анда чыннан да мыжлап тора). “Пруссак” дигән, шайтан да йөз елга бер кулланмаган сүз генә җитмәгән – кырында “пруссаклык” дигәне дә бар... “Бизгәк” кырында “бизгәкле”, “бизмән” кырында “бизмәнле”, “бизәү” кырында “бизәүле” дигән “яңа” сүзләр... Электәге бер “аучы” яки “сунарчы” кырында “аючы”, “куянчы”, “тиенче, “төлкече” һ.б. бик күпләр барлыкка килгән... “Куянчы” урманда куян гына аулый, тиен күрсә тимидер шул... Бу сүзнең бүтән мәгънәсе дә һавадан алынган: татарларда ат караучыны “атчы”, сыер караучыны “сыерчы” димәгән кебек, куян караучыны да “куянчы” димиләр... “Плугарь” дигән бик тә шикле, җисеме күптән тормыштан төшеп калган, булган заманында да әле “сабанчы” дип йөртелгән сүз кырында тагын “плугарьлык” дигәне дә черәеп тора... Урыслар үзләренең “великий-могучий” телләрендә 30 меңнән артык сүз бар дип шапырыналар иде – әнә шундый ысуллар белән безнекеләр аннан да күпкә арттырып җибәргәннәр...

Һәм, шул ук вакытта, сүзлектә “полистирол”, “полипропилен”, “силикон” шикелле, бүгенге көндә өй тулы, урам тулы булган гап-гади нәрсәләргә аңлатма юк икән... Ягъни, кайсыбер өлкәгә караган сүзләрне алагаем төрләндергәннәр дә, химия ише катлаулырак өлкәләргә “су”дан да ары тирән кереп маташмаганнар. (Шунда беруңайдан “ацетилен” дигән сүзне “ацетелин” дип язып, мәктәп балаларын кызартырлык хата ясап үткәннәр.)

...Максат тиргәшүдә түгел иде, ләкин, яхшы дип көткән нәрсәдән бер актаруда шундый әкәмәтләр чыга башлагач, ни хәл итәсең...

Телдә сүз ясалышның кайбер принципларын “аек акыл белән” искә төшереп алыйк әле, булмаса... Бер тамырдан кушымча кушып ясалган яңа сүз белән аның гади төрләнеше арасында аерма шунда ки – яңа сүзгә икенче төрле һәм тотрыклы бер мәгънә салынган була. “Читән”, “читәнле”, “читәнләү”, “читәнлек” – дүртесе дүрт сүз түгел, мисал өчен: “читәне булган”, “читән тоту”, “читән өчен” дигән төрләнешләр генә булып торалар. “Катлау” белән “катлаулы” – кайда куллануга карап икесе ике сүз дә, бер үк сүз дә була: “катлаулы мәсьәлә” дигәндә – аерым сүз; “катлаулы пыяла” дигәндә – “катлаулары булган” дигән төрләнеш... “Хлорлау”, “хлорлы” – “хлор”дан аеры сүзләр, чөнки берсе киң таралган эш рәвешен, икенчесе матдәнең структур сыйфатын күрсәтә... Шул ук вакытта “фанерлау” һәм “фанерлы” – “фанер” сүзенең төрләнешләре, чөнки болар артында аерым гына тотрыклы бер мәгънә тормый... Чын дөресендә, сүз белән төрләнеш аермасын һәр очракта да дөрес билгеләве кыен, кем әйтмешли, төрле фикерләр булырга мөмкин... Ләкин, без карый торган “Аңлатмалы сүзлек”тә “лы-ле, чы-че, лау-ләү, лык-лек” кушымчаларын иренмәгән һәр җиргә тагып чыкканнар, бер генә дә атасы-анасы юк...

...Кемгәдер бәлки бөтен сүзлегенең поты бер тиен, әмма безнең өченгә мәсьәлә кабыргасы белән тора... Безнең электрон сүзлекне кулланучылар: “Казанда чыккан сүзлектә шундый-шундый сүз бар, ә нишләп сезнекендә юк?”, – дип сорарга мөмкин бит. Ул очракта һәркем белән дискуссия корып, чын дөреслекне ачыклап утыра алмассың... Бер генә нәрсә белән юанырга кала – алай “тирән кереп” бәйләнерлек грамоталы татарлар тормышта бик сирәк очрый хәзер...

Болай да аз грамоталы шундыйларның башың юри тагы да бутау өчен диярсең – телнең үрнәк эталоны булырга тиешле сүзлек “рәссам” һәм “художник”, “суыткыч” һәм “холодильник”, “хуҗалык исәбе” һәм “хозрасчет” дип, бер үк төшенчәне икешәр төрле бирүдә дә һич тарсынып тормый икән... Татар телен рус сүзләре белән чүпләүгә каршы күп еллар алып барылган көрәш тә шуның белән “чиртеп очырыла”: сүзлектә “холодильник” булгач, гәзиткә яки китапка шулай язганны да инде моннан ары хатага чыгаруы кыен булыр... Аннары, XX гасыр башында яшәгән татар зыялыларының нибары ара-тирә татар сүзләре һәм алагаем гарәп сүзләре кыстырып төрекчә язган китап яисә хатларында нинди сүзләр очраса – барысы да түкми-чәчми XXI гасыр сүзлегенә дә тутырылган... Боларын да, әлбәттә, гади кулланучы бүгенге тел нормасы дип кабул итәргә мөмкин... “Күчә” дигән бик “мәзәк” сүз бар сүзлектә, мәсәлән, шуңа “иск. Урам” дигән аңлатма бирелгән. Ләкин, “иске” дигән искәрмәсе белән дә барыбер дөрес түгел – татар телендә беркайчан да андый сүзнең ни сөйләмдә, ни грамоталы язмада кулланылганы юк, бу чеп-чи төрек сүзе булып тора! Һәм мондый мисалларны “Аңлатмалы сүзлек”тә бит саен табарга мөмкин. Авторлар бәлки андый сүзләрне борынгы язмаларны өйрәнүче галимнәр өчен дип керткәннәрдер? Ләкин, тел һәм тарих белгечләре төрек яки гарәп телләрен болай да яхшы белергә тиештер бит. Татар сүзлеге исә, искергән сүзләрне биргәндә дә, элек татар халкында киң кулланышта йөргәннәрен генә бирергә тиештер...

Алда әйтелгәннәрне әле шулай да “теге фикер дә бу фикер” дип кенә дә карарга мөмкин, тегеләй яки болай биргәннән генә “баш ярылып күз чыкмый”... Әмма сүзлектә моңарчы гамәлдә йөргән татар грамматикасын тәмам “сүтеп җыя” торган мисаллар да бар икән әле... “Руханый”, “тарихый”, “иҗадый”, “хасыйл”, “фатыйха” дип бирелгән сүзләрне без моңарчы “рухани”, “тарихи”, “иҗади”, “хасил”, “фатиха” дип яза идек бит... Хәзер кагыйдә үзгәргәнме әллә? Ә ничек үзгәргән? Калын сүзләрдә “и” авазы булганда “ый” языла башлаган дисәң – ни өчен алайса “тарыйхый” түгел? Ни өчен “дөньяви” дигәндә элеккечә? “Иҗадый” кырында гына торган “иҗаби” сүзе нилектән нәкъ шулай “искечә” язылган? – Кыскасы, монда нинди дә булса грамматик кагыйдә табарга маташу файдасыз: “и” һәм “ый” язылышларын сүзлек авторлары гарәп телендәге оригинал сүзләрнең каты һәм нечкә хәрефтән язылышларына карап билгеләп чыкканнар дип кенә фараз итәргә мөмкин. Әмма, шундый тирән галимлекләренә масаеп, тел галиме булмаган миллионнарча халык турында онытканнар... Ул халыкка хәзер һәр сүзнең язылышын кытай иероглифлары шикелле итеп аерым-аерым ятлап чыгаргамыни инде? Болай да татарчага тоташтан грамотасыз була барган халык, телчеләр менә шушылай “тыртайган” саен, сүз ятларга керешер дип беләсезме? Мәктәпләрдә яңача укытсыннар да ди – ә бүгенге 18 яшьлекләр алдагы 70 ел гомерләрендә, гаепсездән гаепле рәвештә, татар теленә грамотасыз булып калырлармы?

...Халык өчен күп тиражлар белән яңа грамматика буенча кулланмалар бастырып таратылмаячак, әлбәттә. Ә нибары 3 мең тираж белән чыгарылган “Аңлатмалы сүзлек” таяк тыгып болгату эффекты гына китереп чыгарырга сәләтле...

Ә конкрет безгә нишләргә? Яңа “Аңлатмалы сүзлек”не дөрес дип таныган очракта, моңарчы бик күп компьютерларга куелган электрон сүзлекләр буенча яңабаштан йөреп чыгаргамы? Моның өчен безгә грамматика үзгәрткән дәүләт тарафыннан сукыр бер тиен дә бүленмәячәген әйтәсе дә юк, һәм аннары – бик теләгән очракта да бу инде реаль эш түгел... Хәтерләсәгез, 2000 еллар тирәсендә рус теле грамматикасына аз гына үзгәрешләр кертү буенча зур бер проект әзерләнгән иде, һәм аны нәкъ менә йөз процент халыкка җиткерү, йөз меңнәрчә китапларны яңадан бастыру һ.б.ш. проблемалар аркасында гамәлгә кертми калдырдылар. Ә безнекеләр – сүзлек бастырып чыгарган саен беруңайдан яңа грамматика да ясап куялар...

Хәер, нәрсә ул кадәр тирән акыл сатарга – моның бернинди дә яңа грамматика ясау түгел, ә нибары сүзләр өстендә җавапсыз рәвештә маймыллану икәнен күрсәтә торган ап-ачык бер дәлил дә бар... – “Н” хәрефе бүлегендә “Нәсыйхәт” дигән сүз бирелгән, ә бераздан соң, “Ү” хәрефе бүлегендә. – “Үгет-нәсихәт”... Сүзлек төзүчеләрнең һәркайсының үз “кагыйдәсе”, һәм ул “кагыйдә” чынлыкта гап-гади наданлыкка кайтып кала шикелле...

Шуның өстенә, шуны тагын бер кат дәлилләгәндәй, сүзлектә гап-гади орфографик хаталар да, әйткәнемчә, мыжлап тора... “Әйдекләү” дип язылган, мисал өчен, ә шуның аңлатмасында ук “әйдәкләп алып бару” дигән үрнәк текст бирелгән. “Серәю” дигән сүз бар тагын, аңлатмасы – “бераз вакытка өнсез катып калу”... Ә бит аны татар телендә “черәю” диләр, “серәю” дигәне башкортча була... “Пу – мылтыктан аткан тонык тавыш” дип ике урында язылган, берсе алфавит буенча үз урынында (андый сүз телдә юк, мәгәр); икенчесе – “пух” урынында, бер хәрефе ялгыш төшеп калган... “Мастодонт” дигән борынгы хайван “мастодант” дип бирелгән... “Айгыклану” дигәннәр, “айныклану”дыр инде мөгаен... “Шәрыкле”, “шәрыкчелек” дип, калынга бетә торган сүзгә нечкә кушымча ялгап, телне сындырырлык иткәннәр... – Мин бу хаталарны җентекләп тикшереп утырып тапмадым (башка тай типмәгән), актаргалап караганда күзгә чалынганнары гына. Һәм, эре калын хәрефләр белән язылган термин сүзләрдәге хаталар гына әле!

...Нәкъ әнә шул, каләм белән билгеләп кителгән хаталарны монда язар өчен “җыеп” утырганда, бер биттә очраклы гына тагын ике хата күреп алдым әле менә – “косультант” һәм “консананс” дигәннәр (дөресе “консультант” һәм “консонанс” була)...

Иң “кызыгы” мәгәр, ул хаталар да, “яңа грамматика” да түгел... Иң “кызыгы” һәм гыйбрәтлесе менә бу. – “Юрган” дигән сүзгә мисал текст итеп: “Юрган янында юрга, мулла янында мулла” дигән гыйбарә биргәннәр... Киң билгеле мәкальнең ботарлап ташланган кисәге булуы бер хәер, ләкин нинди хикмәтләр белән ул “Юрган” термины астына барып эләгә алды икән соң?? Күз алдына китереп карасаң, болай буладыр. – Башта җыючы оператор “юрга”ны “юрган” дип хата белән язган... Аннан соң икенче берәүсе шуны, башында һичбер уйсыз килеш, тонган күз белән дип әйтик, “Юрган” астына китереп тыккан... Чын мәгънәсендә механик рәвештә... Шулкадәр ахмаклыкны соңыннан кем дә булса сүзлеккә күз йөгертеп кенә карап чыкса да һич күрми калмас иде, ләкин андый кеше гомумән дә булмаган... Сүзлекне ничек кирәк алай оештырып бетергәннәр дә, шул көе типографиягә тондырганнар. – Менә шундый аламаны без хәзер тел буенча авторитет үрнәккә санарга тиеш булабызмы??

...Мондый “кызык”лар янәшәсенә тагын законлы татар алфавитында “ё” хәрефе юклык кебек коры формализмны да өстәп язарга уңайсыз инде, бер караганда... Ләкин юк ул, һәм бу фактны сүзлек төзүче галимнәр белергә, исәптән чыгармаска тиешләр иде... Вак нәрсә дияргә мөмкин кайберәүләр... Әмма, берәр редакциядә редактор булып аеруча педант кеше утырса һәм татарча клавиатурада да булмаган шул чит-ят хәрефне бөтен җирдә “Аңлатмалы сүзлек”тәгечә бастырырга боерса – бер дә вак тоелмас... Җенләнеп бетәрсең...

“Җөмәдиеләүвәл”нең ничек итеп “җөмәдиәләүвәл”гә әйләнүе дә вак нәрсә сыман, ләкин бу да беренче карашка гына шулай... Моның артыннан дини эчтәлекле текстларны язуның моңарчы гамәлдә булган бөтен системасы тагылып китә бит. Гарәпчәдә ' билгесе булган һәр җирдә “ә” хәрефе куя башласаң: “Әлхәмделиллаһи раббел галәмин” дигән фразада гына да ике җирдә “яңача” үзгәреш кертергә туры килер иде... Аннан башка да һәр дини китапның үз “шәхси” грамматикасы хөкем сөрә бездә, авторлар совет чорының тирән белемле чып-чын галимнәре тарафыннан җентекләп төзелгән кагыйдәләр белән “вакланып” тормыйлар... Чөнки аларны белмиләр... “Аңлатмалы сүзлек” тә бу җәһәттән белемгә таянып эш итми шикелле, мәгәр...

Озын сүзнең кыскасы – 2005 елда профессор Ф.Ганиев редакцияләвендә чыгарылган “Татар теленең аңлатмалы сүзлеге” хәзерге заман татар теле буенча үрнәк яки стандарт итеп кулланырлык дәрәҗәдә камил түгел, дигән нәтиҗә чыгарырга мәҗбүрбез...

...Һәм ахырда шунысын да әйтим. – “Аңлатмалы сүзлек” кебек зур һәм капиталь хезмәт өстендә, шулай да, кайбер кешеләр ихлас тырышлык куеп эшләгәндер дип ышанасы килә. Анда, мәсәлән, иске сүзлекләрдә булмаган берничә чып-чын татар сүзе дә өстәлгән... Телнең әйтемнәр һәм фразалар хәзинәсе шактый баетып бирелгән... Аңлатма текстлар элекке идеологик чүп-чардан әйбәтләп тазартылган... Безнең тәнкыйть – бөтен хезмәтне “селтәп ату” түгел әле ул, дөрес аңлагыз. Халкыбызның иң төп милли байлыгын – татар телен алга таба үстерүнең һәр конкрет очрагы өчен эчтән рәхмәт укыйбыз, билгеле ки... Электрон сүзлекләрне камилләштерү эшендә дә шул аерым очракларга таянмыйча калмабыз.

Зөбәер МИФТАХОВ
Март, 2007


КАНАТЛАРНЫ ЧИТЛӘР КАЕРМЫЙ...

“Татарстан яшьләре”нең 3 май саныннан күренекле татар журналисты Рафис Могыйновның “Алга карап артка” дип аталган язмасын укыдым да: “Сыгылмаган, сынмаган икән әле безнең Рафис дус, һаман да булса үз юлын куа икән!” - дип уйлап куйдым...

Мин аның белән 1994-1998 елларда “Шәһри Чаллы” гәзитендә уртак бер бүлмәдә утырып эшләп алган идем. Аны болай тыныч кына холыклы, әмма бер-бер үткен яңалык ишетсә яисә башына оригиналь фикер килсә, күзләрендә шундук дәртле очкыннар кабына торган кеше итеп хәтерлим. Дөреслекне әйтергә бер дә курыкмый гына түгел, шуның хакына бүгенге бөтен яшәешен сарыф итәргә әзер тора иде ул. Ә бит үзе, югыйсә, шуңарчы озак еллар армия гәзитендә редактор булып эшләгән - аның ишенең күпмегә тартканын, алай-болай булса ничек җавап бирергә туры киләчәген барыбыздан яхшырак белә... Исе дә китми иде, мәгәр... Һәм, әйтергә кирәк, безнең сөрсегән татар журналистикасы җитәкчеләренә шуның белән ярамады да. “Шәһри Чаллы”дан китәргә мәҗбүр булды, аннары “Нур” гәзитендә, “Мәйдан” журналында эшләп алды... Безнең заманда журналистлар үзара: “Их, редакторыбыз Рафис булса икән!” - дип артык еш сөйләшкәли торганнар иде - анда да, аннан соң да төп сәбәп әнә шул булды сыман тоела... Бу тармакта үз фикерле һәм мөстәкыйль аңлы, үзе белән яңа сулыш алып килүчән кешеләрне, ай-һай, өнәмиләр...

Аның “Алга карап артка” язмасында безнең барыбызга да ачык билгеле, ләкин шуңа да карамастан моңарчы ныклап-торып, авыз тутырып, ачыктан-ачык әйтелмәгән байтак кына проблемалар бәян ителгән. Тулысы белән диярлек килешәм... Тик шулай да, укыганда ук, аныкланып бетмәгән кай җирләрен төзәтәсе, кай җирләренә өстәп әйтәсе, һәм тагын шул темага яңа фикерләр язасы килә башлады. Чын журналист әсәре нәкъ шундый эффект тудырырга тиеш тә инде...

Рафис әфәнде үзенең ул язмасында Чаллы каласындагы татар тормышының үткәнен артык идеаллаштырып җибәрә шикелле, мәсәлән... “Бертуган Кашаповларның матди ярдәме белән... җирле язучыларның дистәләгән китаплары бастырып таратылды” дигән бер җирдә, әмма, мин үзем ул чакларда күпме милли хәрәкәт эчендә йөреп, Кашаповларның татар матбугатына җитди ярдәм иткәнен, татар китаплары чыгартканын хәтерләмим. Урыс гәзитләрен Казанда чыгарттырып, вагоны белән Чаллыга кайтарып бушлай тараттылар, урыс милләтчеләренең анти-яһүд китапларын да халыкка алагаем сиптеләр, анысы алардан калмады... Ә менә мин үзем аларны: “Милли хәрәкәт була торып, компьютерыгызда татар хәрефләре генә дә юк!” - дип күпме тиргәп, оялтырга тырышып карадым - кыллары да селкенмәде, һаман шул көе утыра бирәләр. Ни өчен дигәндә - 2000 елдан алып аларның “милли хәрәкәт”е тарафыннан бер генә милли мәсьәлә дә, яисә Чаллы тормышына кагылышлы бер генә иҗтимагый мәсьәлә дә күтәрелгәне юк! Шуңа күрә аларга безнең хәрефләр хаҗәт түгел! 1994 елдан соңгы бөтен “Чаллы милли хәрәкәте” тулаем шундый дип тә әйтер идем - анысына берничә данә демагогик чыгыш, берничә буш куык “акция” сыешмый калыр - бәласеннән баш-аяк... Чаллы татар зыялылары бүгенге көндә бөтен милләтебез-ниебез белән бергә “кырылып бетеп” барабыз - ә “милли хәрәкәт”, әйтик, Англиядә Литвиненконы агулап үтерү уңаеннан интернет аша “халыкара протест”лар яудырып, яисә Франция, Англия, АКШ президентларын туган көннәре белән котлап, яисә Сәддам Хөсәенне кызганып елап, бөтен дөньяны татарлар өчен кызартып утыра... Ә үз хәлләребезне утырып янсак та күрми-белми... “Татар мәктәпләре!” дип тә кыска бер ара гына бик каты “бакылдашып” алдылар да оныттылар... үз балаларын элитар урыс мәктәпләрендә укытып чыгардылар...

Аннары, Рафаэль Хәкимовның һәм башка Казан-татар башлыкларының бервакытта да Чаллыга килеп һич югы берәр милли мәсьәләгә чынлап катышканнары, хәтта Чаллы матбугат чараларына интервью гына да биргәннәре булмады, алардан шәһәрнең милли тормышында нинди дә булса “роль уйнату” шулай ук дөреслеккә туры килми. Санга сукмадылармы, вакланмадылармы, әллә юкса безнең үз “сасык”ларыбыз “республика күләменә” үрелергә шүрләп яттылармы - әмма чын фактлар шундыйрак. Бигрәк тә бер очрак бик сәер тоела: Сүрия Усманова депутат булып алып Казанга күчкәнче Чаллы матбугатында сан саен диярлек чыгышлар ясый торган иде, тик, Казанга күчүе булды - әйтерсең лә суга батты... Үзенең генә шулай тиз онытуына ышануы кыен...

Язмадагы мактаулар арасында, минемчә, “милли идарә”нең элекке башлыгы Галимҗан Зарипов турында гына бик хаклы рәвештә әйтелгән - реаль тормышка ашкан яисә аша язып калган күпчелек милли яңарышлар нәкъ менә аның тырышлыгы белән эшләнде заманында. Һәм, мөгаен, югарырак түрәләргә шуның белән ярамады да... Бетмәс-төкәнмәс киң фронтка - СПИД белән көрәшкә күчереп куйдылар үзен...

...Миңа калса, безнең югары җитәкчелек, бигрәк тә матбугат җитәкчелеге 90нчы елларда яхшы булып, соңыннан гына “олы агай” басымы астында начараймады, ә совет чорында ук эчтән череп бозылган хәлендә килеш бөтен яңарыш чорларын шул көе исән-имин узды да, бозылуын тагы да дәвам итә. Артка китешнең төп сәбәбе акча җитмәүдә дә, тышкы кысымда да түгел - әнә шунда. Мисал кирәксә, турыдан-туры үземә кагылышлы, үзем аша үткәннәрен генә дә бер китап китерә алыр идем, мөгаен. ...Әйтик, менә яңарак кына, май башында гына мин Чаллы башкорт җәмгыятенә “Без - башкорттар” дип аталган интернет сайты ясап-ачып бирдем (www.bez-bashkort.narod.ru). Бәләкәй генә ул җәмгыятьнең нинди генә акчасы да, нинди генә иҗади көчләре бардыр дип беләсез - әмма сайтлары бар, шулай итеп! Менә шул фонда, әйтергә дә оят - Чаллы шәһәре яисә аның тармак оешмалары исеменнән булган ни рәсми, ни һәвәскәр татарча сайт әлегәчә юк... Моннан өч ел элек “Шәһри Чаллы” гәзитенә, әлеге дә баягы, шул ук мин сайт ачып биргән идем, рәсми сайт ролендә шул йөри дип санарга буладыр бәлки (анысының да, баштагы вариант белән чагыштырганда, карар җире калмаган инде)... Редакцияләр һәм “матбугат үзәкләре” башында чак кына “эчендә җаны булган” кешеләр утырса әгәр дә ки, алар өчен сайтларны без 1998 елда ук сөенә-сөенә ясап биргән булыр идек инде югыйсә... Нинди дан булыр иде, хәтта тарихка иң беренчеләр булып кереп калыр идек бит!.. 2002 елда мин үзем “Татарча текстлар” дигән сайт ачкан идем (www.tatarca-text.narod.ru), аның да баштагы төп нияте Чаллы иҗади көчләренең китапларын бергә туплап күрсәтүдә иде. Калын-калын берничә китапны кулдан җыеп, сайтны әзрәк рәешкә китергәч исә... бу өлкәдә “түрә” булып утыручыларның электроникага (һәм мөгаен иҗат эшләренә дә) тулы битарафлыгы ачыкланды. Чаллы язучылар берлеге башлыгы Вахит Имамов, мәсәлән, өстән аска тәкәббер карап, авыз чалшайтып алу белән генә чикләнде. Мәдәният идарәсе башлыгы Фәйрүзә Мостафинага андый вак-төяк белән бөтенләй кертмәделәр... Сайт әле дә интернетта эленеп тора, һаман “җылы сүз” көтә... “Башлап ташланган көе” дисәм артык кимсетү булыр - анда, минем үз язмаларымнан тыш, татар классикларының байтак кына әсәрләре бар, кызыксынган кешеләр кереп укый торалар. Хәтта соңыннан барлыкка килгән, республика “канат астындагы” “Татарская библиотека” сайты да минем текстларны “сыдырып алып салу”дан башланып китте (иң яхшы һәм грамоталы текстлары да нәкъ шулар - кереп чагыштырып карагыз). Электрон формада көе чишелмәле татар кроссвордлары, татар телен “белә” торган уен программалары, “Нәсел” программасы, тулы күләмле “Мәкальләр һәм әйтемнәр” җыентыгы, Татарча аңлатмалы һәм Русча-татарча сүзлекләр исә бары тик шул сайтта гына бирелгән (тагын “сыдырып” өлгермәгән булсалар). Бөтенесе үзем туплаган һәм үзем төзегән материаллар!

...Татар милләтенең ниндидер тышкы көчләр кысымы астында бетүгә йөз тотуына, шуңа күрә, тамчы да ышанмыйм, андый демагогиягә көлеп кенә карыйм... Чөнки “кысым”нардан зарланып тик яту белән конкрет эшләр башкаруның аермасын үз мисалымда бик яхшы беләм... Чөнки татар электроникасында берүзем бөтен Татарстан эшләгән чамада эшләр кыйратып ташладым, соңыннан артка карап үзем дә шаккаттым... Нинди киртәләр, кимсетүләр, алагаем “кыйналулар” аша үткән килеш бит әле, җитмәсә (алары турында шул ук www.tatarca-text.narod.ru сайтындагы “Битараф түгелмен” дигән язмадан укый аласыз). Әгәр тагын ун-унбиш кенә кеше шулай тырышса икән, һич югы башкалар эшен күрә белсә икән... Әмма юк, “милләт!” дип армый-талмый тел чарлаучылар, авыз суы корытып зур даннар казанучылар бер читтә масаеп көлеп кенә тордылар. Әле дә шулай торалар...

Мисал өчен тагын “Алга карап артка” язмасында телгә алынган күрсәткеч такталарын алыйк... Гәзитләр әледән-әле шул темага кайтып аһ орырга бик тә яраталар... Ә бит ул күрсәткечләрнең конкрет ясатучысы күп очракта шунда ишек артында гына утыра - әмма кайчан конкрет исем-фамилияләрне телгә алып язганнары бар? Кайчан һич югы берәрсен татарча язмаган өчен закон нигезендә җавапка тарттырганнары бар? Хәер, шунда ук законга ябышырга да кирәкми, кайвакыт бер сөйләшеп алу да җитеп куяр иде бәлки... 90нчы еллар башында, хәтерлим, гәзитләр азык-төлек талоннарына татарча язылмау турында бик күп чәйни башлагач, шәһәрдә шул эш буенча җаваплы булган бер ханымга телефоннан шалтыраткан идем. Өч минутлап җылы гына сөйләшеп алдык - һәм нәтиҗәдә киләсе айдан ук талоннар русча-татарча чыгарыла башлады... Ә шул мәсьәлә буенча милли хәрәкәт җыелышларында гына да күпме ду куптаралар иде югыйсә! Телдән дә төшермиләр иде!

“Шәһри Чаллы” гәзитенең ничек итеп “милли мәсьәлә” күтәрүе язмада бик тә типик мисал белән күрсәтелгән, укыгач, иске танышны очраткандай булдым... Әйе, алар теләсә ничек итсә итәр, әмма “кырылып бетеп” яткан җирдә дә бер бик шәп уңай мисал казып чыгарып, “чәчәк аттырып” сурәтләү җаен табар... Шул ук вакытта, әйтик, тагын берәр КамАЗ заводы янып бетсә дә, ул турыда күрмәмешкә сабышып утырыр... Әйткәндәй, тагын искә төште әле менә - Двигательләр заводы янган төннең иртәсендә мин ул чактагы редактор Й.Жимангулов бүлмәсенә кереп: “Янгын турында язарга берәрсен җибәргәнсездер инде, мөгаен”, - дип суз кушкан идем (өлгермәгән булса үзем барырга дигән исәп белән инде). “Ул турыда бер дә борчылмагыз, - дип җавап бирде әфәндебез, - безгә беркая да барырга кирәкми, менә-менә мэриядән рәсми хәбәр килеп җитәргә тиеш”... Кичке якта Чаллы телевидениесеннән дә шул рәсми хәбәрне генә укып үттеләр... Ә олы янгынның ут-ялкыннарын галәмәт коточкыч итеп Чаллы халкына Мәскәү күрсәтеп бирде... - Кемгә кирәк менә шундый матбугат чаралары?! Аларга кем язылырга ашкынып торсын?! Алар үзләре гәзитебез популяр булсын, халык татар телендә күбрәк укысын дип чынлыкта кайгыртамы?! Әллә күз генә буйыймы? - Риторик сораулар, әлбәттә...

Ә татар халкының үз эчке дөньясында була торган яңалыклар белән эш җиңелрәктер дип уйлыйсызмы? Тагын бер “шәхси” мисал китерим алайса... 2007 елның башында, “Татмедиа” хәбәр тарату чаралары агентлыгы тарафыннан республиканың барлык район һәм шәһәр гәзитләренең компьютерларына “Җәһәт” дип аталган, үз эчендә татарча клавиатура һәм хәрефләрне, “Субра” исемле хата тикшергеч программаны, татарча иҗекләргә бүлү программасын, Аңлатмалы һәм Русча-татарча сүзлекләрне берләштергән электрон пакет куйдыртылды... Бик зур яңалык, вакыйга инде бу, югыйсә, ул программаларның ничек эшләвен тасвирлап әзрәк шау-гөр килеп алсалар да артык булмас иде... Бик шауламадылар, мәгәр, әллә инде кай төшеннән тотынып сөйләргә белмәделәр... Берничә еллар элек “Субра” республиканың үзәк гәзит-журналларына куелгач та: “Кара син аны - компьютер татарча аңлый!” - дип шаккатучы булмады. Валлаһи - мин үзем татарларның әнә шундый “туң күчән”легенә менә инде 12 ел шаккатып туялмыйм, ышанып бетәлмим... Ул “Субра” программасын 1995 елның җәендә төзеп бетереп, “Шәһри Чаллы” компьютерларында беренче тапкыр эшләтеп җибәргәннән бирле... Эшләп китү белән үк ул гәзиттә “мыжлап” кала торган хаталарны бөтенләй бетерде, хата төзәтү кебек бик авыр, ялыктыргыч эшне автоматлаштырып куйды, ләкин... Крылов бабай маймылга сәгать тоттыру турында мәсәл язган бит әле - әгәр бүген исән булса, бәлки татарга татарча программа тоттыру турында язуны мәзәгрәк күрер иде, кем белә... Ул “Субра”ны шушы елга кадәр Чаллының башка гәзитләре үзләренә куйдыртырга теләмәделәр. (500 сум хак сорый идем, шуны күпсенделәр... Корректорларның һәм операторларның күпме интеккәнен санга алмадылар, минем түккән хезмәтләрне исә уйларга да иренделәр. “Татмедиа” аша куйдыртыла башлагач, компьютер башына әллә ничәшәр мең түлиләр дә соң - ләкин анысы “әмер белән” - куйдыртмаска куркалар. Шул ук вакытта, әйтсәм әйтим - Казанның “Җәһәт-Лаб” иҗатлабораториясенә бирелгән ул версия искереп өлгерде инде, аннан соң мин аны берничә тапкыр камилләштердем. Алга таба да эшлисе эшләре бик күп, ләкин шуның өстендә генә утырмыйбыз бит. Игътибар һәм ярдәм булмагач, утыра алмыйбыз.)

Шуңа бәйле, шуңа охшашлы яңадан-яңа “шаккатыризм”нар коллекциясе” һаман тулылана бара әле... Узган елларда “Субра”га өстәп тагын иҗеккә бүлгеч, Аңлатмалы һәм Русча-татарча сүзлекләр, “Нәсел” программасы, татарча Кроссвордлар төзү программасы, “Шакмадрат” һәм “Чытырман” дигән, татарча сүзләр белән уйный торган уеннар, латиница трансляторы ясап өлгерттем, сирәк-мирәк, очрактан-очракка, шуларның барысын берьюлы, беруңайдан татарча текстлар һәм җырлар да өстәп, теләгән кешеләрнең компьютерларына куйгалыйм. Бу эшләрне эшләгәндә инде, мөгаен, бер түгел ике докторлык диссертациясенә җитәрлек фәнни-практик яңалык ачарга да өлгерелгәндер... Һәрхәлдә, тора-бара татар теле программалары астына рәсми һәм фәнни нигез салу, аларның кайберләрен булса да мәгариф өлкәсендә дә кулланышка кертү, эшне шул юнәлештә дәвам итү өчен җирлек булдыру теләге дә барлыкка килде. “Субра” нигезендә, әйтик, бик җиңел генә итеп һәртөрле тестлар, укучылар өчен электроник биремнәр төзергә дә мөмкин бит... Ә уеннар инде күптән әзер... Шул турыда Чаллы пединституты профессоры, фәннәр докторы Равия Абдуллинага сөйләп аңлаттым бервакытны. Ул да кызыксынып китеп, икәүләп ректор янына керергә булдык. (Ректор булып анда хәзер “иске танышыбыз” Фәйрүзә Мостафина утыра.) Шуннан ни - ректорның приемныена килдек, секретаршага “шулай-шулай” дип аңлатып карадык... Әмма, шаккату түгел, егылып китәрлек икән анда хәлләр: миңа ни сан инде - ләкин үз профессорларын һәм докторларын да приемга кабул итми борып чыгардылар! Мәсьәләне үзем ике атна чамасы “контрольдә тотып” карадым - ректорның “нурлы йөзен” күрүгә барыбер ирешеп булмады. Шул көе кул селтәдем әлегә...

...Ә сез анда язасыз шундый да искиткеч фидакарь мәгариф башлыклары турында... Хәер, конкрет рәвештә хакимиятнең мәгариф идарәсе белән дә “эләгешеп” алмый калынмады үз вакытында... Тик сүз артык озынга китә башлады шикелле инде, җитәр, булмаса...

Аз шул бездә байлар һәм түрәләр, кайсыдыр ки, милләтеннән канат каермас... - Рафис Могыйнов язмасында ачынып телгә алынган Тукайның үз сүзләрен кулланып әйткәндә, безнең бүгенге эш-хәлләр әнә шулайрак тора...

...Катлаулыклар һәм проблемалар бер критик чамадан узса, процесс үзеннән-үзе бара башлый, кар йомарлагы сыман, һәлакәткә таба үз авырлыгы белән тәгәри бит ул... Әнә шуның кебек, татар милләтенең бүгенге череп таркалышын да һичбер читке көчләр оештырмый, минемчә... Соң була башлаганчы, аны нык кына бер селкеп, ябышып береккән һәртөрле пычракларыннан, паразитларыннан, аферистларыннан, түрә булып алган адәм актыкларыннан тазартып алырга кирәктер бәлки?.. Ләкин кем? Ничек итеп? - Шулай ук риторик сораулармы?..

Зөбәер МИФТАХОВ.
май, 2007.